Tekst overgenomen uit de "Keppelstok", tijdschrift van de Stichting Alde Fryske Tsjerken - publicatie nr. 59 - december 1999

 

Hanna Visser

De restauratie van de schilderingen in Britsum 1998/1999; een impressie.

 

Het is stil in de kerk, "mijn" kerk in Britsum.
Nu het tegen de bouwvak loopt en de meeste mensen met hun hoofd bij de komende vakantie zijn, wordt het bezoekersaantal steeds kleiner. Toen ik zo'n anderhalf jaar geleden voor het eerst deze kerk binnen stapte, zag het er uit als een vervallen bouwplaats. Veel stenen, een bouwval en alles onder de kalk. Ik had toen niet kunnen vermoeden wat een schitterende schilderingen en wat voor fantastische sfeer er uiteindelijk tevoorschijn zouden komen.
Als nieuweling in dit vak was ik nieuwsgierig. Lezen over de Middeleeuwen of het bezoek aan een museum is iets heel anders dan zelf met je handen als het ware de tijdlagen van de muren aftikken en krabben. Met een steenhamertje en een chirurgenmesje zijn Helmer Hut en ik begonnen in de hoogste punt van het koor met de druiper van Bremer zandsteen. Via houten platen op de balken konden we net bij dat hoogste punt komen. Zo zijn we al klimmend en klauterend de hele kerk door getrokken. Franke, mijn Fryske wetterhûn, ging mee naar boven en had hier in de kerk de tijd van zijn leven. Al de verwennerijen van Doede Wijngaarden en Sietse de Jong van Restauratie Bouwbedrijf "Bouw '75" deden de hond 's ochtends met plezier mee naar het werk gaan. Hij is in de loop van de tijd bevorderd tot opzichter en kerkbewaarder en hield voornamelijk het kerkhof vrij van katten.
Langzaam maar zeker verdween de ene kalklaag na de andere. Op sommige plekken waren er zo tussen de 100 en 125 lagen kalk te vinden! Een van mijn eerste ontdekkingen is de "smily" geweest in de letter 0 van SALOMON. Dat was een leuke ervaring om zo'n daad van creativiteit en humor in het heiligste gedeelte van de kerk te vinden. Maar die is zo klein dat het van beneden af niet te zien is. Ook een afbeelding als van een vikingenschip, christelijk gemaakt door er onder en boven een kruis aan toe te voegen, maakt dat je meer en meer in verwondering raakt over wat hier in de dertiende eeuw is neergezet. De kleurenpracht en de vlotte opzet van de schildering Iaat duidelijk zien dat hier een groot kunstenaar, of meerdere, aan het werk zijn geweest. Al snel kwamen AÄRON en SALOMON te voorschijn. In de zwikken aan de linkerkant van het koor verschenen JACOB en MOSES en aan de rechterkant DAVID en een onbekende figuur.
Wat ook tevoorschijn kwam waren de scheuren en de gaten. De bouwtechnische kant van de kerk zag er erger uit dan was verwacht. Doede en Sietse moesten zelfs grote delen van de gewelven opnieuw opmetselen. Op de gedeeltes waar de schilderingen zaten moesten de muurdelen worden genummerd, in stukken gezaagd en later weer op de goede plaats teruggezet worden. Een heel spannend en secuur werk.Dit soort reparaties was vooral aan de zuidkant van de kerk noodzakelijk. Immers aan die kant van de kerk is vroeger een groot gedeelte van de terp afgegraven, wat mee de kerk heeft doen verzakken. Het is dan ook aan de zuidkant dat van de schildering veel verdwenen is en de beschadigingen groot zijn. Op een gegeven moment kwam ik tot een voor mij onverwachte conclusie. In plaats van de importantie van het vinden van de gezichten van allerlei heiligenfiguren vond ik het van steeds groter belang om de teksten te vinden die waren geschilderd .Een gezicht, hoe mooi ook, kan van verschillende personen zijn als er geen verklarende tekst bij staat. Vooral als er niet veel symbolische elementen aanwezig zijn die een aanwijzing kunnen geven wie er bedoeld wordt.
Veel symboliek is er naar mijn gevoel niet aanwezig in Britsum: de afbeeldingen zijn helder en eenduidig, vooral wat de figuren in de zwikken betreft.

Hoog in een nis,
werken in de kou.
Als je van links naar rechts het koor omgaat kom je daar, twee aan twee, de volgende personen tegen: Links: ABRAHAM en ISAAK - JACOB en MOSES. Centraal: AÄRON en SALOMON - Rechts: DAVID en .......... - ABSALOM en SAUL. Aan de rechterkant van het koor komen een aantal muziekinstrumenten te voorschijn. Koning SALOMON heeft een soort viola (da braccio - horizontaal bespeelde armviool) liggend op zijn schoot met in zijn rechterhand een strijkstok die hij van boven naar beneden langs de drie snaren zal gaan strijken. Rechts zit waarschijnlijk Koning DAVID, omdat hij is afgebeeld met een harp. Die handen van DAVID zijn schitterend om te zien, zo realistisch qua houding van een harpspeler; de gekromde middelvinger tussen de gestrekte wijs- en middelvinger. Een prachtig detail!Naast DAVID staat een figuur bij wie te weinig tekst is overgebleven om nog met zekerheid te kunnen zeggen wie het is. Alleen het hoofd en een gedeelte van de romp is zichtbaar. In de meest rechtse zwik is ABSALOM afgebeeld; hij heeft een draailier op schoot. Waarschijnlijk hebben alle personen aan de zuidkant van het koor een muziekinstrument bij zich gehad. Marieke van Zanten schrijft in haar boek "Aldus is opgeschilderd" dat de onbekende persoon rechts van DAVID op een dwarsfluit speelt met zijn ogen dicht. Ik denk dat de dwarsfluit misschien wel tot de mogelijkheden behoort, al loopt de uitsparing van de dwarsfluit niet door in de hals- en kinlijn van deze figuur. Maar de ogen heeft hij zeker niet dicht maar wijd open! Bij de figuren aan de noordkant van het koor zijn geen symbolische attributen zichtbaar, wel waarschuwende opgeheven vingers en een boek bij MOSES. Sommige personen zitten op grote tronen met rugleuningen en mooie kussentjes. Allemaal dragen ze iets op hun hoofd. De gezichten van alle afgebeelde personen hebben een heel eigen karakter en lijken totaal niet op elkaar.

De mannen even in de zon.
v.l.n.r. Helmer Hut / Doede Wijngaarden
Franke / Sietse de Jong
Het gezicht van JACOB heeft wel iets van een Christuskop zoals wij die kennen en die te zien zijn op Russisch-orthodoxe iconen. MOSES is baard loos, heeft donker halflang haar en een soort "tiara" van vier in plaats van drie lagen op zijn hoofd. AÄRON ziet er uit als een krijgsheer met baard en snor en een soort hoofddoek. Een streng gezicht heeft koning SALOMON, met prachtig geschilderde blossen op z'n wangen, een gelige puntbaard en tot op z'n schouders hangend haar met slagen. DAVID's gezicht is niet zo goed te zien. Op deze plek heeft de schildering nogal te lijden gehad van herhaalde lekkages. Het water heeft de zouten in de muur en in de kalklagen doen oplossen en het schilderoppervlak is hierdoor gaan verglazen. Het effect is een grijzige, bijna ondoorzichtige laag die keihard is en niet te verwijderen zonder ook de schildering mee te nemen. De onbekende persoon naast DAVID heeft een heel smalle en bijna vrouwelijke uitstraling. Het haar is achterover geschilderd met een duidelijke haargrens en is blond en daarom uitgespaard (niet beschilderd) in de witte kalk. ABSALOM heeft een klein en bijna kinderlijk gezicht. Baardloos met een smalle nek en geelblond haar. Het lijkt alsof hij een ronde kap of muts op heeft en hij heeft hele smalle schouders.
Na het verwijderen van de bovenste kalklagen kwamen we aan de volgende fase van het blootleggen. Opnieuw zijn we begonnen in het koor van de kerk, met het verwijderen van de laatste resten kalk, tras, beton en gips en wat dies meer zij, centimeter voor centimeter. De allerlaatste laag direct op de schildering moest heel voorzichtig met een chirurgen mesje en een klein steen hamertje. Daarna volgde het dichtmaken van scheuren en gaten in en rondom de schilderingen, dus metselen en stukadoren tot op de vierkante centimeter. Aan het geluid met je hamer of mesje kon je horen of de laag al dan niet goed vast zat op de ondergrond en of er eerst andere maatregelen getroffen moesten worden voordat je verder kon gaan. Vooral bij heel slechte gedeelten was het vaak noodzaak om eerst de schildering vast te lijmen op de onderlaag, de muur. Als er geen geschikte scheurtjes of gaatjes in de schilderlaag zaten was het nodig om er eerst kleine gaatjes in te boren en met een injectienaald lijmvloeistof achter de schildering te spuiten, zodat de laag zich zou hechten aan de muur. Deze gaatjes werden daarna weer dichtgemaakt met eer kalkmengsel zodat er geen storende gaatjes in de schildering zichtbaar bleven.

De gerestaureerde vlakken zijn met lichte kleuren geretoucheerd zodat er geen storende witte plekken in de schildering de aandacht van de afbeelding zouden afleiden.Wat wij nu terug gevonden hebben is maar een restant van wat er werkelijk is geweest. De zwarte contouren van de voorstellingen zijn grotendeels verdwenen. Deze contouren moeten toch een belangrijke bijdrage hebben geleverd tot een duidelijke en levendige afbeelding. Als ik dan bedenk hoe de kerk er tijdens het maken van de schildering uit heeft gezien wordt mijn bewondering voor de schilders en bouwers alleen maar groter. Stelt u zich voor: alleen kleine Romaanse raampjes en dikke muren; er viel dus weinig licht naar binnen! In deze schemering moesten zij werken, zonder bouwlampen en andere technische gemakken. Wij vonden het al lastig dat we hier geen water en toilet hadden. Zonder potten en/of tubes verf werden de kleuren gestampt, gevijzeld en aangemaakt. Stukadoors maakten de muren glad en prepareerden een gedeelte van de muur zodat de schilder kon beginnen: elke dag een stuk zo groot, dat de schilder het ook kon afronden.En hadden ze voorbeelden, plaatjes of tekeningen? En zo ja. waar vandaan en hoe groot en nauwkeurig waren die en waarom juist die? Deze kerk heeft veel vragen opgeroepen en ik ben benieuwd wat de uitkomsten van allerlei onderzoeken van de Rijksdienst voor Monumentenzorg zullen zijn. De restauratie is nog niet afgerond en el zullen misschien nog allerlei verrassingen tevoorschijn komen. Als binnenkort de steigers eruit zijn, zal het mogelijk zijn om de overgang van het bovenste gedeelte met de onderste helft tot één geheel te maken. Dan zal duidelijk te zien zijn hoe de schilderingen zich verhouden tot de rest van de kerk.
Tot die tijd houd ik mij bezig met de muren in het westwerk.

Hanna Visser
Wiuwert, zomer 1999


Britsum - voor de plaatsing van het interieur.

 

terug

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

naar boven